مرگ یکی از بنیادی‌ترین واقعیت‌های وجود انسانی و از مهم‌ترین منابع اضطراب، پرسشگری و معناجویی در طول زندگی است. آگاهی از فناپذیری می‌تواند احساس امنیت، هویت، آینده‌نگری و برداشت فرد از معنای زندگی را تحت تأثیر قرار دهد و در شرایطی مانند بیماری‌های جدی، سالمندی، سوگ و مواجهه با فقدان، به شکل برجسته‌تری آشکار شود. هنردرمانی در این زمینه می‌تواند فضایی نمادین برای مواجهه تدریجی و قابل تحمل با مسئله مرگ فراهم کند؛ فضایی که در آن فرد بدون الزام به بیان مستقیم، نگرانی‌ها، ترس‌ها، خاطرات و پرسش‌های وجودی خود را از طریق تصویر، رنگ، موسیقی، نوشتار، نمایش یا سایر رسانه‌های هنری بیان می‌کند. هنر در این فرایند نه به معنای حذف ترس از مرگ، بلکه به‌عنوان وسیله‌ای برای مشاهده، بیان و معناپردازی درباره فناپذیری مورد استفاده قرار می‌گیرد.
از منظر فلسفه وجودی، آگاهی از مرگ بخشی جدایی‌ناپذیر از تجربه انسان و عاملی مهم در شکل‌گیری انتخاب‌ها و ارزش‌های زندگی است. متفکران وجودگرا بر این باور بوده‌اند که مواجهه با محدودیت زمان می‌تواند انسان را به بازنگری در شیوه زیستن، روابط و اولویت‌های خود سوق دهد. در فرایند هنردرمانی، این مواجهه می‌تواند به شکلی غیرمستقیم و نمادین صورت گیرد. فرد ممکن است تصویرهایی از پایان، گذر زمان، فقدان، تولد دوباره، خاطرات یا آینده خلق کند و از طریق گفت‌وگو درباره اثر، نسبت خود با مرگ و زندگی را مورد تأمل قرار دهد. در اینجا معنای اثر از پیش تعیین نمی‌شود و درمانگر نباید نمادهای تصویری را به‌صورت قطعی تفسیر کند؛ بلکه فرد صاحب اصلی معنای تجربه خود است و درمانگر وظیفه دارد زمینه‌ای امن برای کشف این معنا فراهم کند.
یکی از سازوکارهای مهم هنر در مواجهه با مرگ، ایجاد امکان فاصله‌گذاری روان‌شناختی است. فرد می‌تواند ترس یا تصور خود از مرگ را در قالب یک تصویر بیرونی قرار دهد و سپس از موضعی مشاهده‌گر به آن نگاه کند. این فرایند ممکن است شدت درگیری هیجانی را کاهش داده و ظرفیت فرد برای گفت‌وگو درباره موضوعی دشوار را افزایش دهد. همچنین خلق اثر به فرد امکان انتخاب می‌دهد؛ او می‌تواند تصمیم بگیرد چه چیزی را نمایش دهد، چه چیزی را پنهان کند و چگونه روایت خود را سازمان دهد. این تجربه انتخاب و عاملیت در شرایطی که فرد به دلیل بیماری یا فقدان احساس کنترل خود را از دست داده است، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
شواهد پژوهشی در حوزه هنردرمانی و مراقبت روانی از بیماران مبتلا به بیماری‌های جدی نشان داده‌اند که فعالیت‌های هنری می‌توانند در کاهش برخی شاخص‌های اضطراب، پریشانی روان‌شناختی و تنش و در تقویت ارتباط، خودبیانگری و کیفیت زندگی نقش داشته باشند. در مراقبت تسکینی، هنر می‌تواند فرصتی برای بیان نگرانی‌های مربوط به مرگ، میراث شخصی، روابط خانوادگی و معنای زندگی فراهم کند. برخی مداخلات هنری به بیماران کمک می‌کنند خاطرات مهم زندگی خود را بازنمایی کرده یا پیام‌هایی برای اعضای خانواده ثبت کنند؛ فرایندی که می‌تواند با احساس تداوم هویت و حفظ ارتباط عاطفی همراه باشد. با این حال، نتایج پژوهش‌ها یکسان نیستند و نمی‌توان تأثیر هنر را مستقل از شرایط بالینی، نوع مداخله، حمایت اجتماعی و رابطه درمانی ارزیابی کرد.
در سایکوآنکولوژی، مسئله مرگ ممکن است از نخستین لحظه تشخیص سرطان وارد تجربه روانی بیمار شود. حتی زمانی که پیش‌آگهی پزشکی مطلوب است، آگاهی از امکان مرگ می‌تواند اضطراب، ناامنی و ترس از آینده ایجاد کند. هنردرمانی می‌تواند به بیمار کمک کند این هیجان‌ها را به شیوه‌ای تدریجی و متناسب با ظرفیت روانی خود بیان کند. نقاشی یا کلاژ ممکن است برای بازنمایی مسیر بیماری، تصویر بدنی، ترس از عود یا تصور آینده به کار رود و نوشتار خلاق می‌تواند به ثبت افکار و ارزش‌های شخصی کمک کند. هدف این مداخلات، ایجاد خوش‌بینی اجباری یا انکار مرگ نیست، بلکه فراهم کردن فرصتی برای مواجهه واقع‌بینانه و معنا‌محور با تجربه بیماری است.
در فرایند سوگ نیز هنر می‌تواند نقش مهمی در حفظ پیوند عاطفی و بازسازی روایت زندگی داشته باشد. فرد سوگوار ممکن است از طریق تصویر، نامه، موسیقی یا یادگارهای هنری، خاطرات و احساسات مرتبط با فرد ازدست‌رفته را بازنمایی کند. چنین فعالیت‌هایی می‌توانند به فرد اجازه دهند رابطه عاطفی خود را به شکلی جدید در زندگی ادامه دهد و در عین حال به تدریج با واقعیت فقدان سازگار شود. در سالمندی نیز هنر می‌تواند به مرور زندگی، ثبت خاطرات، انتقال تجربه به نسل‌های بعد و بازنگری در معنای مسیر طی‌شده کمک کند. بنابراین، هنر در مواجهه با مرگ تنها به ترس از پایان مربوط نیست، بلکه می‌تواند به مسئله میراث، هویت، ارتباط و معنای زندگی نیز بپردازد.
با وجود این ظرفیت‌ها، کار با مسئله مرگ از حساس‌ترین حوزه‌های هنردرمانی محسوب می‌شود و نیازمند مهارت بالای درمانگر است. فعال شدن خاطرات فقدان یا ترس‌های وجودی ممکن است برای برخی افراد موجب افزایش موقت پریشانی شود. بنابراین، استفاده از تکنیک‌های هنری باید با ارزیابی روان‌شناختی، توجه به آمادگی فرد و رعایت اصول مداخلات حساس به تروما همراه باشد. همچنین نباید فرد را به صحبت درباره مرگ یا خلق آثار مرتبط با آن مجبور کرد. انتخاب رسانه، میزان مواجهه و سرعت فرایند باید با نیاز و ظرفیت مراجع هماهنگ باشد. تفاوت‌های فرهنگی، دینی و خانوادگی نیز اهمیت زیادی دارند، زیرا نگرش انسان به مرگ و معناهای مرتبط با آن تحت تأثیر نظام ارزشی و فرهنگی قرار دارد.
یکی دیگر از محدودیت‌های این حوزه، دشواری سنجش دقیق مفاهیمی مانند معنا، پذیرش مرگ، آرامش وجودی و احساس تداوم هویت است. بسیاری از پژوهش‌ها نمونه‌های محدود و دوره پیگیری کوتاه دارند و پروتکل‌های هنردرمانی نیز از نظر محتوا و مدت اجرا متفاوت‌اند. ازاین‌رو، برای تعیین سازوکارهای دقیق اثر هنر بر اضطراب مرگ و معناپردازی وجودی، پژوهش‌های طولی و مطالعات کنترل‌شده بیشتری مورد نیاز است. بررسی تفاوت میان رسانه‌های مختلف هنری، نقش درمانگر، تأثیر حمایت خانوادگی و عوامل فرهنگی نیز می‌تواند به توسعه مداخلات دقیق‌تر کمک کند.
پیشنهاد می‌شود هنردرمانی در مواجهه با مسئله مرگ به‌صورت بخشی از یک برنامه جامع روان‌شناختی و بین‌رشته‌ای مورد استفاده قرار گیرد و در صورت نیاز با روان‌درمانی، مراقبت تسکینی، حمایت خانوادگی و مداخلات معنوی هماهنگ شود. آموزش متخصصان درباره ارتباط درمانی، سوگ، اضطراب مرگ، اخلاق حرفه‌ای و مراقبت حساس به تروما نیز اهمیت اساسی دارد. در نهایت، هنر می‌تواند به انسان کمک کند فناپذیری را نه صرفاً به‌عنوان تهدیدی برای زندگی، بلکه به‌عنوان بخشی از وضعیت انسانی مورد تأمل قرار دهد. تصویر، موسیقی و روایت هنری ممکن است امکان دهند ترس از پایان به گفت‌وگویی درباره شیوه زیستن، روابط ارزشمند، خاطرات، امید و میراث انسانی تبدیل شود. در این معنا، هنردرمانی مرگ را انکار نمی‌کند و وعده حذف اضطراب وجودی نمی‌دهد؛ بلکه فضایی فراهم می‌کند تا فرد بتواند با محدودیت زندگی مواجه شود، تجربه خود را بیان کند و در میان آگاهی از پایان، معنایی شخصی برای ادامه زیستن پیدا کند.